Waarom reageer ik hier zo heftig op?

Iemand maakt een kritische opmerking tegen je. Op zichzelf is er weinig bijzonders aan de hand. Misschien is de opmerking zelfs terecht. Toch voel je onmiddellijk spanning. Je schaamt je, wordt defensief of trekt je terug. Pas later vraag je je af waarom je eigenlijk zo heftig reageerde.

Soms kunnen situaties in het heden gevoelens oproepen die moeilijk te begrijpen zijn vanuit wat er op dat moment gebeurt. Iemand kan je geruststellen dat er geen sprake is van boosheid. Toch voel je je afgewezen. Of je merkt dat je in een conflict ineens dichtklapt, terwijl je normaal gesproken prima onder woorden kunt brengen wat je vindt.

In mijn werk vind ik het interessant om te onderzoeken wat er op zulke momenten gebeurt. Er kunnen verschillende factoren meespelen, waaronder eerdere ervaringen die soms een grotere rol hebben dan we ons realiseren.

Wanneer het verleden zich laat voelen

We leren voortdurend van onze ervaringen. We ontwikkelen kennis en vaardigheden, en leren tegelijkertijd hoe we situaties moeten inschatten en erop reageren. Wanneer we herhaaldelijk meemaken dat bepaalde omstandigheden gepaard gaan met spanning, afwijzing of onveiligheid, kunnen we daar gevoelig voor worden. Ons brein leert als het ware waar het op moet letten. Veel van dit leren verloopt buiten ons bewustzijn. We kunnen op een situatie reageren voordat we goed hebben begrepen wat er eigenlijk aan de hand is. Onze hartslag versnelt, spieren spannen zich aan of we voelen de neiging om te vluchten, ons te verdedigen of juist niets meer te zeggen. Zulke reacties kunnen heel functioneel zijn wanneer er daadwerkelijk gevaar dreigt. Ook situaties die ons op een bepaalde manier herinneren aan eerdere ervaringen, kunnen deze reacties oproepen. Dat zien we onder andere bij mensen die traumatische ervaringen hebben doorgemaakt. Herinneringen aan trauma kunnen zich op verschillende manieren laten voelen. Geluiden, geuren, lichamelijke sensaties of bepaalde interacties kunnen herinneringen en bijbehorende emotionele reacties activeren. Het kan dan voelen alsof het gevaar opnieuw aanwezig is, terwijl de oorspronkelijke gebeurtenis allang voorbij is.

Uit onderzoek blijkt dat traumatische herinneringen en de betekenis die we eraan geven, kunnen bijdragen aan een aanhoudend gevoel van dreiging. Iemand kan verstandelijk weten dat een gebeurtenis voorbij is en zich toch nog bedreigd voelen door situaties die eraan herinneren. Tegelijkertijd kunnen sterke emotionele reacties allerlei oorzaken hebben. Stress, vermoeidheid, persoonlijke gevoeligheid en wat er daadwerkelijk in het heden gebeurt, kunnen allemaal invloed hebben op hoe we reageren. Soms is een opmerking gewoon kwetsend en is boosheid een begrijpelijke reactie.

Een deel van je leeft nog met oude verwachtingen

De Amerikaanse psychotherapeut Janina Fisher heeft veel geschreven over de manier waarop traumatische ervaringen kunnen doorwerken in ons dagelijks functioneren. In haar boek Healing the Fragmented Selves of Trauma Survivors beschrijft ze hoe mensen na langdurige of ingrijpende ervaringen verschillende manieren kunnen ontwikkelen om zichzelf te beschermen.

Ze gebruikt daarbij het model van structurele dissociatie. Binnen dat model wordt onderscheid gemaakt tussen een deel dat zich richt op het dagelijks leven en delen die sterk verbonden blijven met eerdere ervaringen van angst, schaamte, machteloosheid of andere overlevingsreacties. Iemand kan bijvoorbeeld goed functioneren op het werk, sociale contacten onderhouden en een zelfstandig leven leiden. Diezelfde persoon kan in bepaalde situaties plotseling overspoeld raken door gevoelens die moeilijk te plaatsen zijn. Een deel weet dat de situatie veilig is, terwijl een ander deel reageert vanuit een eerdere verwachting van gevaar of afwijzing.

Dit model biedt een therapeutische manier om zulke ervaringen te begrijpen. Het beschrijft innerlijke delen als een manier om verschillende ervaringen en reacties te onderzoeken, zonder uit te gaan van een letterlijke opdeling van de persoonlijkheid. Ook hoeft innerlijke tegenstrijdigheid op zichzelf geen aanwijzing voor dissociatie te zijn.

Wat mij aanspreekt in Fishers benadering, is dat ze reacties die mensen vaak van zichzelf afkeuren, probeert te begrijpen vanuit hun oorspronkelijke functie. Iemand die zich bij conflicten onmiddellijk terugtrekt, heeft misschien ooit geleerd dat zwijgen veiliger was dan zichzelf uitspreken. Iemand die sterk reageert op kritiek, kan ervaringen hebben opgedaan waarin fouten maken gepaard ging met vernedering of afwijzing. Vaak gaat het om een opeenstapeling van ervaringen die invloed hebben gehad op hoe iemand zichzelf en anderen is gaan zien. Er hoeft dus ook geen specifieke gebeurtenis aan te wijzen te zijn die alles verklaart.

Onderscheid maken tussen toen en nu

Wanneer oude ervaringen een rol spelen in onze huidige reacties, kan het helpen om daar meer zicht op te krijgen. Daarbij is het waardevol om te onderzoeken waar een reactie vandaan komt en te leren herkennen wat er op het moment zelf gebeurt. Fisher besteedt in haar werk veel aandacht aan het ontwikkelen van voldoende veiligheid en het vermogen om gevoelens waar te nemen zonder er volledig door overspoeld te raken. Daarvoor hoef je traumatische herinneringen lang niet altijd uitgebreid terug te halen. Vaak is het belangrijk om eerst te leren herkennen wanneer een oude reactie wordt geactiveerd en hoe je jezelf kunt helpen om weer contact te maken met het heden. Dat kan beginnen bij iets eenvoudigs als opmerken dat je lichaam zich aanspant wanneer iemand zijn stem verheft. Of herkennen dat je de neiging krijgt om je terug te trekken zodra iemand teleurgesteld reageert. Vervolgens kun je onderzoeken wat die situatie werkelijk van je vraagt en of je nog steeds op dezelfde manier hoeft te reageren.

Dat is niet altijd gemakkelijk. Zeker wanneer een reactie sterk en automatisch is geworden, kan het tijd kosten om andere mogelijkheden te ontwikkelen. Soms is daarbij professionele begeleiding nodig, vooral wanneer herinneringen of gevoelens overweldigend zijn. Onze jeugd en eerdere ervaringen kunnen veel invloed hebben op hoe we reageren. Tegelijkertijd worden we gedurende ons hele leven gevormd door nieuwe omstandigheden, relaties en ervaringen. Er zijn dus vaak meerdere factoren die verklaren hoe iemand zich voelt en gedraagt. Wat ik interessant vind aan deze manier van kijken, is dat het ruimte geeft om onze reacties beter te begrijpen zonder ze meteen te veroordelen. Een reactie die in het heden weinig behulpzaam is, kan in eerdere omstandigheden heel begrijpelijk zijn geweest. En soms helpt dat besef al om met iets meer afstand te kijken naar wat er gebeurt. Je kunt beter leren onderscheiden wat je eerder hebt meegemaakt en wat er nu werkelijk speelt, en van daaruit onderzoeken welke reactie op dit moment passend is.