Herstel is meer dan stoppen met gebruiken

Verslaving kan een behoorlijk eenzaam bestaan zijn. Ook wanneer iemand veel mensen om zich heen heeft, kan er een groot verschil bestaan tussen wat er vanbinnen gebeurt en wat anderen daarvan te zien krijgen. Schaamte, geheimhouding en het gevoel dat niemand je werkelijk begrijpt, kunnen ervoor zorgen dat je steeds verder van anderen verwijderd raakt. En misschien ook wel van jezelf.

Dat geldt voor mensen die worstelen met alcohol of drugs, maar kan evengoed spelen bij een gokverslaving of ander problematisch gedrag waarover iemand de controle dreigt te verliezen. Eetproblematiek kan gepaard gaan met vergelijkbare gevoelens van schaamte en isolement, al vraagt de behandeling van eetstoornissen om een eigen benadering.

In herstel kan veel veranderen wanneer iemand zich niet langer hoeft te verbergen. Er ontstaat ruimte om eerlijk te zijn, steun te ontvangen en opnieuw te ontdekken wat het leven de moeite waard maakt.

Schaamte houdt mensen verborgen

Bij verslaving speelt schaamte vaak een grote rol. Mensen schamen zich voor hun gebruik, voor de gevolgen ervan of voor het feit dat het steeds opnieuw niet lukt om te stoppen. Soms ontstaat het gevoel dat er iets fundamenteel mis is met henzelf.

Er is een verschil tussen schuldgevoel en schaamte. Schuldgevoel heeft doorgaans betrekking op iets wat je hebt gedaan. Je kunt spijt hebben, verantwoordelijkheid nemen en proberen schade te herstellen. Schaamte raakt sterker aan hoe je jezelf als persoon ziet. Wanneer je jezelf als mislukt, zwak of waardeloos beschouwt, kan het moeilijk worden om nog vertrouwen te hebben in de mogelijkheid om te veranderen.

Onderzoek naar verslaving en schaamte laat zien dat deze gevoelens samen kunnen hangen met psychische klachten en problemen rondom middelengebruik. Die relatie is complex. Schaamte leidt niet bij iedereen tot dezelfde reactie en kan onder bepaalde omstandigheden ook aanzetten tot verandering. Vooral wanneer schaamte samengaat met een hardnekkig negatief zelfbeeld, kan het moeilijk worden om hulp te zoeken of open te zijn over wat er speelt. Het ingewikkelde is dat mensen door schaamte juist geneigd kunnen zijn zich terug te trekken. Ze verbergen hun gedrag, vermijden gesprekken of doen alsof het goed gaat. Terwijl ze misschien juist behoefte hebben aan iemand bij wie ze eerlijk kunnen zijn.

Zo kan eenzaamheid toenemen, ook wanneer er voldoende mensen in de omgeving zijn. Je kunt contact hebben met anderen en je toch nauwelijks gekend voelen.

Wat er verandert wanneer je je niet meer hoeft te verbergen

Een van de waardevolle aspecten van lotgenotencontact is de ervaring dat je niet de enige bent. Iemand vertelt iets waar je jezelf enorm voor schaamt en je hoort een ander zeggen dat diegene hetzelfde heeft meegemaakt. Misschien voor het eerst zonder dat er direct een oordeel of afwijzing volgt.

Dat kan behoorlijk veel betekenen.

Wanneer je gewend bent bepaalde kanten van jezelf verborgen te houden, kan het delen daarvan een nieuwe ervaring zijn. Je ontdekt dat je eerlijk kunt zijn over je moeilijkheden en tegelijkertijd geaccepteerd kunt worden. De schaamte hoeft niet onmiddellijk te verdwijnen, maar kan geleidelijk minder bepalend worden voor hoe je naar jezelf kijkt. In een onderzoek onder leden van Narcotics Anonymous kwam verbondenheid naar voren als een van de belangrijkste elementen die deelnemers hielpen bij hun herstel. Vooral de herkenning, het ontbreken van veroordeling en het gevoel ergens bij te horen werden genoemd. Dat is interessant, omdat het laat zien hoeveel betekenis mensen kunnen ontlenen aan het contact met anderen die vergelijkbare ervaringen hebben.

Die ervaring is natuurlijk niet voorbehouden aan herstelgroepen. Ook een goede therapeutische relatie, vriendschap of het contact met een betrokken familielid kan helpen om schaamte te verminderen en opnieuw vertrouwen te ontwikkelen. Daarbij gaat het om meer dan begrip krijgen. Wanneer iemand zich veilig genoeg voelt om zichzelf te laten zien, ontstaat er ook ruimte om gevoelens toe te laten die eerder misschien moeilijk te verdragen waren. Verdriet, boosheid, angst of onzekerheid hoeven dan niet meer volledig alleen gedragen te worden.

Verbinding kan ook iets veranderen aan de manier waarop iemand zichzelf beschouwt. Wanneer je langdurig worstelt met verslaving, kan die een groot deel van je identiteit gaan bepalen. Je ziet jezelf misschien vooral als iemand die faalt, die anderen teleurstelt of die zichzelf niet onder controle heeft.

In contact met anderen kun je gaandeweg ook andere kanten van jezelf leren kennen. Je kunt van betekenis zijn, anderen helpen, betrouwbaar worden, nieuwe vriendschappen aangaan en ontdekken dat je meer bent dan je verslaving.

Een nieuw leven vormgeven

Binnen de verslavingszorg wordt gesproken over herstelkapitaal. Daarmee worden de persoonlijke, sociale en maatschappelijke hulpbronnen bedoeld die iemand helpen om herstel op te bouwen en vol te houden. Denk aan gezondheid, vaardigheden, betekenisvolle relaties, werk, een stabiele woonomgeving en het vertrouwen dat je invloed hebt op je eigen leven.

Het begrip laat zien dat herstel ook een proces is waarin mensen iets kunnen opbouwen. Iedere nieuwe ervaring, relatie of vaardigheid kan bijdragen aan een steviger fundament.

Soms begint dat heel klein. Je leert iemand bellen wanneer je het moeilijk hebt, in plaats van jezelf af te zonderen. Je merkt dat een vervelend gevoel uiteindelijk weer afneemt. Je durft eerlijk te vertellen dat het niet goed gaat, zonder meteen het gevoel te hebben dat je hebt gefaald. Of je ontdekt dat je een moeilijke situatie aankunt waar je vroeger vrijwel automatisch voor wegvluchtte. Door zulke ervaringen kan het vertrouwen in jezelf geleidelijk groeien. Er ontstaat meer ruimte om keuzes te maken die passen bij wat je belangrijk vindt. En er kunnen weer dingen plezier en voldoening geven die lange tijd naar de achtergrond waren verdwenen.

Onderzoek naar herstelidentiteit laat zien dat mensen tijdens hun herstel ook een andere verhouding tot zichzelf en hun sociale omgeving kunnen ontwikkelen. Sommigen vinden aansluiting bij een herstelgemeenschap. Anderen ontdekken opnieuw wie ze waren voordat de verslaving een grote plaats in hun leven innam, of ontwikkelen interesses en rollen die eerder nauwelijks ruimte kregen.

Het helpt daarbij om mensen om je heen te hebben die je herstel ondersteunen. Dat hoeven niet altijd mensen te zijn die zelf ervaring hebben met verslaving. Het gaat erom dat er relaties zijn waarin je je gesteund voelt, waarin eerlijkheid mogelijk is en waarin je ook als mens kunt groeien. Herstel vraagt soms ook om moeilijke keuzes. Bepaalde contacten of omstandigheden kunnen het oude gedrag blijven uitlokken. Het kan nodig zijn om grenzen te stellen, afstand te nemen of nieuwe vormen van steun te zoeken. En voor sommige mensen zijn professionele behandeling, medische begeleiding of medicatie belangrijke onderdelen van herstel. Er bestaat geen vaste route die voor iedereen werkt. Ook betekent terugval of een moeilijke periode niet dat alle eerdere ontwikkeling verdwenen is. Het kan tijd kosten om nieuwe gewoontes, relaties en vertrouwen op te bouwen. Wat mij hoopvol stemt aan herstel, is dat mensen soms veel meer kunnen veranderen dan ze zelf voor mogelijk hielden. Iemand die jarenlang vastzat in schaamte en isolement, kan opnieuw verbondenheid ervaren. Er kunnen relaties ontstaan waarin openheid en vertrouwen mogelijk zijn. En geleidelijk kan er een leven groeien waarin steeds meer ruimte is voor plezier, eigen keuzes en betekenis.